2023 E─čitim Vizyonu: ├çift Kanatl─▒ m─▒, ├çifte Sadakatli mi? - M├╝cahit G├╝ltekin

M├╝cahit G├ťLTEK─░N, 09.10.2019

www.islamianaliz.com/m/3765/2023-egitim-vizyonu-cift-kanatli-mi-cifte-sadakatli-mi
Ge├žen sene (23 Ekim 2018'de) kamuoyuyla payla┼č─▒lan 2023 E─čitim Vizyonu[1] belgesini yay─▒nland─▒─č─▒ g├╝nlerde okuyup, notlar ├ž─▒karm─▒┼čt─▒m ama bu notlar─▒ bir yaz─▒ya d├Ân├╝┼čt├╝rme imkan─▒m olmad─▒. Yakla┼č─▒k 140 sayfadan olu┼čan belge e─čitimde 'paradigmatik' bir d├Ân├╝┼č├╝m├╝ iddia etti─či i├žin ├Ânemliydi.

Milli E─čitim Bakan─▒ Ziya Sel├žuk belgeye yazd─▒─č─▒ sunu┼č yaz─▒s─▒nda bu paradigmatik d├Ân├╝┼č├╝m├╝ "├žift kanat" metaforuyla a├ž─▒klam─▒┼čt─▒: "'Be┼čerlikten insanla┼čmaya' do─čru bir in┼ča eylemi olarak g├Ârd├╝─č├╝m├╝z e─čitimin, evrensel manada program odakl─▒ veya pragmatik de─čil, paradigmatik bir d├Ân├╝┼č├╝me ihtiyac─▒ oldu─čunu savunuyoruz. ─░nsan─▒n ak─▒l ve kalple ├žift kanatl─▒ olmas─▒na dair ├Ânerdi─čimiz paradigma[2], sadece maddi olana y├Ânelen bir e─čitimi reddetmektedir."[3]

'├çift Kanat' ├Âne s├╝r├╝len paradigmatik d├Ân├╝┼č├╝m├╝ temsil eden bir metafor olarak kullan─▒l─▒yor. Bakan'─▒n kullan─▒m─▒n─▒ saymazsak, belgenin felsefesinin a├ž─▒kland─▒─č─▒ 2023 E─čitim Vizyonu E─čitim Felsefesi (bundan sonra 'E─čitim Felsefesi' olarak isimlendirece─čim) b├Âl├╝m├╝nde 8 kez daha ge├žiyor.

Bakan'─▒n sunu┼č yaz─▒s─▒ g├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒n─▒n 'insan ve evren' anlay─▒┼č─▒na ├Ânemli ele┼čtiriler getirerek ba┼čl─▒yor. Ayn─▒ ele┼čtirileri E─čitim Felsefesi'nde de g├Âr├╝yoruz. Bu ele┼čtiriler yap─▒l─▒rken bir isim ve adres g├Âsterilmiyor ama Bat─▒'n─▒n insan ve evren tasavvurunun ele┼čtirildi─čini anl─▒yoruz. Ele┼čtirilerin ├Âz├╝n├╝ ┼ču ┼čekilde aktarmak m├╝mk├╝nd├╝r: G├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒ akl─▒, maddeyi, bilimi, talimi ├Ânemsemi┼č ama kalbi, m├ón├óy─▒, vicdan─▒/g├Ânl├╝, terbiyeyi unutmu┼čtur. ─░┼čte 2023 E─čitim Vizyonu akl─▒n yan─▒na kalbi, maddenin yan─▒na m├ón├óy─▒, bilimin yan─▒na vicdan─▒ ve talimin yan─▒na terbiyeyi koyarak; "...├ža─č─▒n ve gelece─čin becerileriyle donanm─▒┼č ve bu donan─▒m─▒ insanl─▒k hayr─▒na sarf edebilen, bilime sevdal─▒, k├╝lt├╝re merakl─▒ ve duyarl─▒, nitelikli, ahlakl─▒ bireyler"[4] yeti┼čtirilebilecektir.

┼×├╝phesiz, bir k├Â┼če yaz─▒s─▒n─▒n s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde kalarak belgenin kapsaml─▒ bir analizini yapmak ├žok m├╝mk├╝n de─čil. Vizyon belgesine ili┼čkin de─činilmesi gereken ├žok nokta var. ├ľzellikle Bakan'─▒n sunu┼č yaz─▒s─▒nda, E─čitim Felsefesi b├Âl├╝mlerinde ├Ânemli ve g├╝ncel kritikler yer al─▒yor. Ama biz bu yaz─▒m─▒zda, belgenin, Bakan'─▒n iddia etti─či paradigmatik d├Ân├╝┼č├╝m├╝ yans─▒t─▒p yans─▒tmad─▒─č─▒ ├╝zerinde durmak istiyoruz.

2023 E─čitim Vizyonu Belgesi ger├žekten bir paradigma de─či┼čimini i├žeriyor mu? Yoksa y├╝z elli y─▒l ├Âncesinden kalan, ad─▒na o zamanlar 'telif├žilik/sentezcilik/ikicilik' denilen eski bir tart─▒┼čmay─▒ m─▒ devam ettiriyoruz? Belge ├Âne s├╝rd├╝─č├╝ paradigmayla ├želi┼čkili arg├╝manlar bar─▒nd─▒r─▒yor mu? Belgenin belirledi─či hedef ve uygulamalar─▒n a─č─▒rl─▒kl─▒ b├Âl├╝m├╝ ├Âne s├╝r├╝len paradigmayla uyumlu mu? Di─čer taraftan belgede posth├╝manizmin anahtar kavramlardan biri olan 'tekillik' kavram─▒na bir ele┼čtiri getiriliyor. Belgenin i├žerik, hedef ve uygulamalar─▒ bu ele┼čtiriyle uyumlu mu, yoksa posth├╝manist d├Âneme zemin mi haz─▒rl─▒yor? Ko├ž, Sabanc─▒, A├ž─▒k Toplum Vakf─▒, Network European Foundation gibi yap─▒lar─▒n destek├žileri aras─▒nda oldu─ču E─čitimde Reform Giri┼čimi'nin belgeyle ilgili d├╝┼č├╝nceleri nelerdir?

Bu sorular ├žer├ževesinde k─▒sa bir de─čerlendirme yapmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒z.

*

Macid Hadduri, ─░slam'da Adalet kitab─▒nda ─░slam d├╝nyas─▒n─▒n Bat─▒'n─▒n maddi ve teknik ├╝st├╝nl├╝─č├╝ kar┼č─▒s─▒nda ya┼čad─▒─č─▒ krizi "├žifte sadakat" kavram─▒yla a├ž─▒klamaktad─▒r.[5] ─░slam d├╝nyas─▒ bir taraftan Bat─▒l─▒ standartlar─▒ ithal etmek istiyor, di─čer taraftan bu normlarla ├žat─▒┼čan ─░slami ├Âl├ž├╝tlerden de vazge├žmek istemiyordu. ─░slam toplumlar─▒, ├že┼čitli ├žat─▒┼čma ve gerilimler ya┼čad─▒ktan sonra her ikisinden de vazge├žmediler. Hadduri'nin deyimiyle, Bat─▒l─▒ standartlar─▒ ithal ettiler ve ─░slami ├žer├ževeye adapte ettiler. Hadduri bu krizi, "ikiye ayr─▒lm─▒┼č vicdan" olarak da isimlendirir.

├çifte sadakat tutumunu kriz haline getiren ┼čey uzla┼čmas─▒ kabil olmayan ┼čeyleri telif etme durumunda kalmas─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ bunlar her zaman birbirinden kolay bir ┼čekilde ayr─▒┼čt─▒r─▒lam─▒yor, birini di─čerine tercih etmek durumunda kal─▒nabiliyordu. Yani, kalk─▒nma ve teknolojik geli┼čmi┼člik ├Ânemliydi ama bunun i├žin zaman zaman ahlaki ilkeleri yumu┼čatmak gerekiyordu.

T├╝rkiye'de sa─č gelenek daha ├žok, ahlaki de─čerler/ilkeler ile maddi g├╝c├╝n gerekleri (realite) ├žat─▒┼čt─▒─č─▒nda ahlaki de─čerleri ├žat─▒┼čmas─▒z b├Âlgelere ta┼č─▒yarak ve oralarda yo─čunla┼čt─▒rarak bu krizi g├Âr├╝nmez k─▒lmaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu bazen dini s├Âylemin abart─▒l─▒ kullan─▒lmas─▒na (dualar, niyazlar, ayetler, hadisler vs), bazen dini pratiklerin g├Âr├╝n├╝rl├╝─č├╝n├╝n art─▒r─▒lmas─▒na(Hac, toplu namazlar vs.), bazen de dini temsil eden g├Ârkemli yap─▒lar─▒n in┼ča edilmesine (ihti┼čaml─▒ camiler, duvarlar─▒n dini ve milli hatlar ve resimlerle s├╝slenmesi vs) s─▒─č─▒n─▒larak yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

Vizyon belgesinin en ├Ânemli sorunu, Bat─▒'n─▒n insan ve evren tasavvuruna ili┼čkin yerinde ele┼čtiriler getirmesine ve paradigmatik bir de─či┼čimi savunmas─▒na ra─čmen, bu ele┼čtirileri derinle┼čtirememesi ve Bat─▒'l─▒ paradigman─▒n dayatt─▒─č─▒ kavramlardan kurtulamamas─▒d─▒r. Belge pek ├žok yerinde bu ├želi┼čik durumu yans─▒tmakta, "temel sorunumuz bir zihniyet meselesidir"[6] demesine ra─čmen sorun olarak g├Ârd├╝─č├╝ zihniyetle ger├žek├ži bir y├╝zle┼čmeden ka├ž─▒nmaktad─▒r. Belgeyi inceledi─čimizde, s├Âylemde bol miktarda "yerlili─če, millili─če, ahlakili─če, maneviyata" g├Ânderme yap─▒lmas─▒na ra─čmen, bunlar─▒n hi├ž birinin 'evrensel' kavram─▒n─▒n sahip oldu─ču g├╝ce sahip olmad─▒─č─▒n─▒ anl─▒yoruz. Dolay─▒s─▒yla belgenin '├žifte kanattan' ziyade bir '├žifte sadakat' krizini yans─▒tt─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r.

Bunlardan baz─▒lar─▒na de─činmek gerekirse, belki de ilk olarak 2023 E─čitim Vizyonu'na se├žilen"Mutlu ├çocuklar G├╝├žl├╝ T├╝rkiye" slogan─▒ndan ba┼člamak gerekir. Bu slogan─▒n bile ba┼čl─▒ ba┼č─▒na ├žifte sadakat krizini yans─▒tt─▒─č─▒ s├Âylenebilir. Mutluluk ile g├╝├žl├╝l├╝k aras─▒nda do─čal bir korelasyon oldu─ču varsay─▒m─▒na dayanan bu slogan, bu iki kavram─▒n kimi zaman (g├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒nda ├žo─čunlukla) birbiriyle ├žat─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ g├Ârmezden geliyor.

Bakan sunu┼č yaz─▒s─▒nda: "Pedagoji, psikoloji, antropoloji, sosyoloji, n├Ârobilim, ekonomi ve teknolojinin bize tan─▒d─▒─č─▒ t├╝m imk├ónlar─▒ kapsayan transdisipliner bir zemine ihtiyac─▒m─▒z oldu─ču a├ž─▒kt─▒r."[7] demektedir. Bu ifadeye temelde bir itiraz getirilemese de sorulmas─▒ gerekiyor: Hangi pedagoji, hangi psikoloji, hangi antropoloji vs...? Zira Bakan'─▒n ele┼čtirdi─či g├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒nda bu bilimlerin de az pay─▒ yoktur.

Belgede en ├žok ├Ânemsedi─čim ifadelerden biri Bakan'─▒n sunu┼č yaz─▒s─▒nda yer al─▒yor: "Bizim m├╝cadelemiz, d├╝nyaya ve do─čaya pusu kuranlara, bilimi ve e─čitimi k├Ât├╝ye kullananlara kar┼č─▒d─▒r. S─▒ralad─▒─č─▒m─▒z sorunlar─▒ d├╝zeltmenin yolu da bilimden ve e─čitimden ge├žmektedir."[8]

Buras─▒, 'm├╝cadele' kelimesinin ge├žti─či tek yer olmas─▒ ve bir 'd├╝┼čmandan' bahsetmesi sebebiyle (d├╝┼čman kelimesi ge├žmese de) ├Âzellikle ├Ânemlidir. Tabii ki burada da sormam─▒z gerekiyor: D├╝nyaya ve do─čaya pusu kuranlar kimlerdir? Bilimi ve e─čitimi k├Ât├╝ye kullananlar kimlerdir? Bunlarla nas─▒l m├╝cadele edilecek? Bu m├╝cadeleyi hangi hedef ve uygulamalarda g├Âr├╝yoruz?

Belgenin en sorunlu ifadelerinden biri, Bakan'─▒n sunu┼č yaz─▒s─▒nda ge├žmektedir: "Bu bak─▒┼č bizi, ger├že─čin ve insan─▒n par├žalanmas─▒na dayal─▒ bir alg─▒dan kurtaracak ve '├žoklukta birlik' anlay─▒┼č─▒n─▒n ├Ân├╝n├╝ a├žacakt─▒r. Ayn─▒ bak─▒┼č bizi, z─▒tlar─▒n ├žat─▒┼čmas─▒ndan do─čan paradoksal birli─če g├Ât├╝recektir. Bu anlay─▒┼č, 'biz ve ├Âteki' ayr─▒mlar─▒n─▒ a┼čarak 'hepimiz' olma bilincini diri tutacakt─▒r. 'Hepimiz ayn─▒ tak─▒mday─▒z.' duygusunu hissettirecektir."[9]

Kanaatime g├Âre bu ifade, belgenin '├žift kanattan' ziyade bir '├žifte sadakat krizini' yans─▒tt─▒─č─▒n─▒ g├Âstermesi a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemlidir. Bakan, ─░slam d├╝┼č├╝ncesindeki 'kesrette vahdet' (├žoklukta birlik) d├╝┼č├╝ncesine g├Ândermede bulunuyor ve bu bak─▒┼č─▒n bizi "z─▒tlar─▒n ├žat─▒┼čmas─▒ndan do─čan paradoksal birli─če" g├Ât├╝rece─čini s├Âyl├╝yor. Bakan'a g├Âre bu 'paradoksal birlik', biz ve ├Âteki ayr─▒mlar─▒n─▒ kald─▒racak ve bize 'hepimiz' olma bilincini verecektir.

'Kesrette vahdet' oldu─ču do─črudur. Bu kavram ─░slam d├╝┼č├╝ncesinde Tevhid'e g├Ândermede bulunur. Ama bu bizi 'paradoksal birli─če' nas─▒l g├Ât├╝recek? Dahas─▒ paradoksal birlik ne demektir? Z─▒tlar─▒n ├žat─▒┼čmas─▒ndan paradoksal birlik nas─▒l do─čacak? Bu kavram biz ve ├Âteki ayr─▒mlar─▒n─▒n a┼č─▒lmas─▒n─▒ nas─▒l sa─člayacak?

Belge, kavram─▒ a├ž─▒klamasa da, bu kavram─▒n belgenin ta┼č─▒d─▒─č─▒ ├žifte sadakat krizine bir i┼čaret oldu─ču s├Âylenebilir. Yani, belge bir bak─▒ma "Evet, ├žift kanat dedi─čimiz kanatlar zaman zaman birbiriyle ├žat─▒┼č─▒yor, uyumlu de─čil ama bu, ├žat─▒┼čma/├želi┼čki gibi g├Âr├╝nen bir birliktir." demi┼č oluyor. Ama sadece demi┼č oluyor, bunun nas─▒l olaca─č─▒n─▒ s├Âylemiyor.

├ľrne─čin belgede Nurullah Ata├ž'─▒n ad─▒n─▒n zikredilmesini bu 'paradoksal birli─če' ├Ârnek olarak verebilir miyiz? Ata├ž Bat─▒l─▒la┼čma i├žin eski benli─čimizi, k├╝lt├╝r├╝m├╝z├╝ tamamen arkam─▒zda b─▒rakmam─▒z gerekti─čini, takip ve taklidin ├Âtesine ge├žip Avrupa uygarl─▒─č─▒ i├žinde erimemiz gerekti─čini s├Âyl├╝yordu. Dil konusunda hassas olan Ata├ž'a g├Âre, Bat─▒'n─▒n k├Âklerine yani Yunanca ve Latince'ye gitmeli, yapay da olsa "Bat─▒ uygarl─▒─č─▒n─▒ yank─▒layan" bir dil kullanmal─▒yd─▒k.[10]

Belgenin en sorunlu ifadelerinden biri yine Bakan'─▒n sunu┼č yaz─▒s─▒nda ge├žiyor. ┼×├Âyle diyor Ziya Sel├žuk: "...Mill├« E─čitim Bakanl─▒─č─▒ olarak ger├žekle┼čtirmek istedi─čimiz d├Ân├╝┼č├╝m; adil, insan merkezli, ├Â─čretmen temelli, kavramda evrensel, uygulamada yerli; esnek, beceri ve g├Ârg├╝ odakl─▒; hesap verebilir, s├╝rd├╝r├╝lebilir bir ilkesel duru┼č sergilemekle tecess├╝m edecektir."[11]

Kavramda evrensel, uygulamada yerli!

Kula─ča ho┼č gelen bu kli┼če bize ne anlat─▒yor? ─░ftar sofras─▒nda Coca-Cola i├žmek gibi bir ┼čey mi bu? Paradoksal birlikten kastedilen bu mu?

Buna benzer ifadeler E─čitim Felsefesi b├Âl├╝m├╝nde de ge├žiyor. Bunlar─▒ da aktard─▒ktan sonra s├Âylenmek istenen ┼čeyi anlamaya ├žal─▒┼čal─▒m:

"Hakikatin b├╝t├╝nl├╝─č├╝ne sayg─▒ duyan bir e─čitim sisteminin her ┼čeyden ├Ânce evrensel bir zemine gereksinimi vard─▒r. Daha sonra bulundu─ču topra─č─▒n boyas─▒yla boyan─▒r ve mill├«le┼čir."[12]

"Sonu├ž olarak bir topluma yap─▒labilecek en b├╝y├╝k k├Ât├╝l├╝k, o toplumu kendi k├╝lt├╝r├╝nden mahrum etmektir. Daha b├╝y├╝k bir k├Ât├╝l├╝k ise onu kendi k├╝lt├╝r├╝ne mahk├╗m etmektir."[13]

"K├╝lt├╝r├╝n uygarl─▒─ča d├Ân├╝┼č├╝m├╝ evrensel olana ba─člant─▒s─▒yla ger├žekle┼čir. Evrensel bak─▒┼č, sa─člam bir e─čitim sistemi i├žin temel ┼čart olan toplumsal mutabakat─▒ kolayla┼čt─▒r─▒r. Mutabakat olmadan zemin olmaz. Zemin olmadan ┼čekil olmaz. Di─čer bir ifadeyle e─čitim de d├óhil bir├žok konu, zemin olmad─▒─č─▒ takdirde sadece ┼čekilde kal─▒r."[14]

─░lk olarak ┼ču ifadeyi tekrar okuyal─▒m: "Sonu├ž olarak bir topluma yap─▒labilecek en b├╝y├╝k k├Ât├╝l├╝k, o toplumu kendi k├╝lt├╝r├╝nden mahrum etmektir. Daha b├╝y├╝k bir k├Ât├╝l├╝k ise onu kendi k├╝lt├╝r├╝ne mahk├╗m etmektir." Bu ifadeye g├Âre kendi k├╝lt├╝r├╝m├╝ze "mahk├╗m" olmak, kendi k├╝lt├╝r├╝m├╝zden "mahrum" olmaktan daha b├╝y├╝k bir k├Ât├╝l├╝k! Bu ifadelerdeki hem k├╝lt├╝rden, hem de k├Ât├╝l├╝kten neyin kastedildi─či a├ž─▒klanmas─▒ gerekir.

A├ž─▒kt─▒r ki al─▒nt─▒lad─▒─č─▒m ifadelerin hepsi 'yerli' olan─▒n d─▒┼č─▒nda bir de 'evrensel' ayr─▒m─▒ yap─▒yor. Yerli olan─▒n ne oldu─čunu az-├žok anlayabiliyoruz. Peki 'evrensel' ne anlama geliyor? ├ç├╝nk├╝ bu ifadelerden anlad─▒─č─▒m─▒z kadar─▒yla 'evrensel' merkeziyken, yerli kendini ona g├Âre ayarlayacakt─▒r. Belgeye g├Âre kavramlar 'evrensel' olacak, uygulamalar 'yerli' olacakt─▒r; zemin 'evrensel' olacak onun ├╝zerine bina edilecek ┼čey 'yerlilikle' boyanacakt─▒r.

Mesela Bakanl─▒─ča g├Âre 'toplumsal cinsiyet' evrensel bir kavram m─▒d─▒r? E─čer ├Âyleyse, bu kavram bizim 'yerli ve milli' kimi de─čerlerimizi ─░stanbul S├Âzle┼čmesi'nde ifade edildi─či gibi 'k├Âk├╝nden kaz─▒mak' istiyorsa bu kavram─▒n yerelle┼čtirilmi┼č uygulamas─▒ nas─▒l olacakt─▒r?

As─▒l soru: Evrenseli kim ├╝retiyor? Belgenin sunu┼č yaz─▒lar─▒nda ve E─čitim Felsefesi b├Âl├╝m├╝nde g├╝├žl├╝ ele┼čtiriler getirdi─či zihniyetten ├ž─▒km─▒yor mu bu evrensel kavramlar? Ama daha da ├Ânemlisi, bir paradigma d├Ân├╝┼č├╝m├╝n├╝ savunan bu belge 'evrensele' boyun e─čerek bunu nas─▒l ba┼čaracak?

Vizyon belgesinin sunu┼č yaz─▒s─▒nda Ziya Sel├žuk, insan-makine ili┼čkisine y├Ânelik ├Ânemli ele┼čtiriler getiriyor. Bu ele┼čtirilerin d├╝nyan─▒n posth├╝manist d├Âneme haz─▒rland─▒─č─▒ bir d├Ânemde ayr─▒ bir ├Ânemi var. Bakan bu ba─člamda ┼čunlar─▒ ifade ediyor:

"Sanayile┼čmede d├Ârd├╝nc├╝ b├╝y├╝k k─▒r─▒lma olarak ifade edilen bu yeni tekillik d├Ânemi; biyolojik, dijital ve fiziksel olan─▒ tek v├╝cutta birle┼čtirmek gayesindedir."[15]

"Ancak, teknoloji alan─▒ndaki yenilikleri; ya┼čam─▒ kolayla┼čt─▒rmalar─▒na ra─čmen, d├╝nyan─▒n

tamamen farkl─▒ bir y├Âne s├╝r├╝klenmeye ba┼člad─▒─č─▒n─▒n yeg├óne i┼čaretleri olarak ko┼čulsuz

kabullenmek do─čru de─čildir. Bu ├žer├ževede e─čitimin muhtevas─▒n─▒, sadece end├╝strinin

ihtiya├žlar─▒n─▒ dikkate alarak belirlemeyi ├Âng├Âren yakla┼č─▒m─▒n zorlay─▒c─▒ h├ókimiyetini, aynen kabul etmek de do─čru olamaz. Teknolojiye duyulan ihtiya├ž ve pazar ko┼čullar─▒n─▒n dayatt─▒─č─▒ t├╝ketim al─▒┼čkanl─▒klar─▒, insano─člunun giderek kendine yabanc─▒la┼čma s├╝recini tetikliyorsa, e─čitim ekosistemimiz, bu gidi┼če esasl─▒ bir ┼čerh d├╝┼čmek sorumlulu─čuna sahiptir. ─░nsan─▒ ara├žlarda zengin, ama├žlarda yoksul k─▒lan bir bak─▒┼č a├ž─▒s─▒na s├Âyleyecek s├Âz├╝m├╝z ve verecek daha derin cevaplar─▒m─▒z olmal─▒d─▒r."[16]

"Bizim tekilli─čimiz, insan ve makinenin birlikteli─činden ziyade ak─▒l ve kalbin birlikteli─čidir."[17]

Bakan'─▒n insan─▒ makineye ba─č─▒ml─▒ hale getiren, hatta makineye bir nevi kutsall─▒k y├╝kleyen anlay─▒┼ča getirdi─či ele┼čtiriler hayli de─čerli. Fakat i├žerik, uygulama ve hedeflere bak─▒ld─▒─č─▒nda 'ak─▒l-kalp' birlikteli─činden ziyade insan-makine/yapay zeka etkile┼čiminin daha ├Âne ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒, e─čitimde dataya ve dijital platformlara merkezi bir ├Ânem verildi─čini g├Âr├╝yoruz. Nitekim ├ľ─črenme Analiti─či Arac─▒l─▒─č─▒yla Veriye Dayal─▒ Y├Ânetim ba┼čl─▒kl─▒ b├Âl├╝mde konu ayr─▒nt─▒l─▒ bir ┼čekilde ele al─▒n─▒yor. Posth├╝manizmin 'tekillik' kavram─▒nda Bakan'─▒n da ifade etti─či gibi, biyolojik, dijital ve fiziksel olan─▒n birle┼čtirilmesi hedefleniyor. ─░nsan-insan etkile┼čiminin kalmayaca─č─▒, e─čitimin a┼čamal─▒ bir ┼čekilde dijitalle┼čece─či, yapay zekalar taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝lece─či bir sistem tasavvur ediliyor. A├ž─▒k├žas─▒, i├žerik, hedef ve uygulamalara bak─▒ld─▒─č─▒nda "B├Âylesi bir e─čitimin alt yap─▒s─▒ m─▒ kuruluyor?" sorusu akla geliyor.

Yaz─▒y─▒ haz─▒rlarken vizyon belgesinin kimler taraf─▒ndan haz─▒rland─▒─č─▒n─▒ epeyce ara┼čt─▒rmama ra─čmen bulamad─▒m. Hangi belgelerden, d├╝┼č├╝ncelerden, kurumlardan, ki┼čilerden, yararlan─▒ld─▒? Bunlar hakk─▒nda herhangi bir bilgiye rastlamad─▒m. ├ľzellikle sermaye ├ževrelerinin etkisini merak ediyordum. Bunu anlayabilmek i├žin E─čitim Reformu Giri┼čimi'nin belgeyle ili┼čkili d├╝┼č├╝nce ve yorumlar─▒na bakt─▒m. Y├Ânetim kurulu ba┼čkanl─▒─č─▒n─▒ Prof. Dr. ├ťst├╝n Erg├╝der'in yapt─▒─č─▒ bu merkezin ulusal destek├žileri aras─▒nda, Vehbi Ko├ž Vakf─▒, Sabanc─▒ ├ťniversitesi, Ayd─▒n Do─čan Vakf─▒, T├╝rkiye Vodafone Vakf─▒, Kadir Has Vakf─▒, Elginkan Vakf─▒ gibi kurumlar bulunuyor. Uluslararas─▒ destek├žileri aras─▒nda ise Open Society Foundation (George Soros'un Vakf─▒), Network of European Foundations, European Association for Education Law and Policy, Ernst Reuter Giri┼čimi, Research Triangle Institute (ABD) gibi kurumlar bulunuyor.[18]

E─čitim Reformu Giri┼čimi (ERG) vizyon belgesinin a├ž─▒klanmas─▒ndan sonra Kas─▒m 2018'de belgeyle ilgili d├╝┼č├╝ncelerini "Vizyon Belgesi Neler Getiriyor ve Nas─▒l G├╝├žlendirilebilir?" ba┼čl─▒─č─▒yla yay─▒nlad─▒. ERG, yapt─▒─č─▒ a├ž─▒klamada vizyon belgesini "umut verici" olarak de─čerlendiriyor: "E─čitim Reformu Giri┼čimi (ERG), kuruldu─ču 2003 y─▒l─▒ndan bu yana e─čitimde veri temelli, kat─▒l─▒mc─▒, b├╝t├╝nc├╝l ve uzun vadeli politikalara duyulan ihtiyac─▒ vurguluyor. Mill├« E─čitim Bakanl─▒─č─▒ (MEB) taraf─▒ndan a├ž─▒klanan G├╝├žl├╝ Yar─▒nlar ─░├žin 2023 E─čitim Vizyonu belgesini bu ihtiyac─▒n kar┼č─▒lanmas─▒ yolunda uzun zamand─▒r beklenen, umut verici bir ad─▒m olarak kar┼č─▒l─▒yoruz." [19]

ERG, belgeyi desteklemekle birlikte uygulama ad─▒mlar─▒n─▒n g├╝├žlendirilmesi i├žin ├Âneriler de sunuyor. Bu ├Ânerilerden birisinde, "Kapsay─▒c─▒ e─čitim ve toplumsal cinsiyet ba─člam─▒nda, k─▒z ├žocuklar─▒n nitelikli e─čitime eri┼čimine y├Ânelik hedefler, bu konuya verilen ├Ânemi ve ├Ânceli─či yans─▒tacak bi├žimde a├ž─▒k olarak vurgulanmal─▒d─▒r."[20] deniyor. ERG'nin s─▒k─▒ bir toplumsal cinsiyet e┼čitli─či destek├žisi oldu─čunu da belirtmek gerekiyor. ERG bu ba─člamda, Haziran 2008'de "E─čitimde ve E─čitimle Toplumsal Cinsiyet E┼čitli─či" ba┼čl─▒kl─▒ bir politika notu da haz─▒rlam─▒┼č.[21]

Son olarak, paradigmatik d├Ân├╝┼č├╝m├╝n hedef ve uygulamalara ne kadar yans─▒d─▒─č─▒n─▒ ele almakta fayda var.

Vizyon belgesinde hedefler ve bu hedeflere ba─čl─▒ uygulamalar─▒n yer ald─▒─č─▒ 18 ba┼čl─▒k bulunuyor. Bu hedef ve uygulamalar─▒n frekanslar─▒n─▒ ├ž─▒kard─▒─č─▒m─▒zda, toplamda 44 hedef ve bu hedeflerin alt─▒nda 261 uygulama yer ald─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yoruz. En ├žok hedef ve uygulaman─▒n yer ald─▒─č─▒ ├╝├ž ba┼čl─▒k s─▒ras─▒yla ┼č├Âyle:

Mesleki ve Teknik E─čitim: 7 Hedef, 33 uygulama,

Orta├Â─čretim: 4 Hedef, 25 uygulama,

├ľl├žme ve De─čerlendirme: 4 hedef, 23 uygulama.

Bu s─▒ralama, mesleki ve teknik e─čitimin s├Âz├╝ edilen d├Ân├╝┼č├╝mde ├Ânemli bir yer kaplayaca─č─▒n─▒ g├Âsteriyor. Di─čer ba┼čl─▒klar─▒ ve onlar─▒n alt─▒nda yer alan hedef ve uygulama say─▒lar─▒n─▒ dipnottan inceleyebilirsiniz.[22]

Gerek sunu┼č yaz─▒lar─▒nda gerekse E─čitim Felsefesi b├Âl├╝m├╝nde 'nicele ├Ânem veren', 'pragmatik' mant─▒─ča g├╝├žl├╝ ele┼čtiriler getiriliyor ama hedef ve uygulamalar─▒n bu ele┼čtirilere pek kulak vermedi─či anla┼č─▒l─▒yor. Evet, yar─▒┼čma ve s─▒nava daha az ihtiya├ž duyulmas─▒[23], s─▒nav yap─▒lar─▒n─▒n de─či┼čtirilip daha ├žok yoruma ve ele┼čtirel d├╝┼č├╝nmeye yer verilmesi[24] gibi baz─▒ de─či┼čiklikler yap─▒laca─č─▒ belirtiliyor ama bunlar─▒n paradigmatik d├Ân├╝┼č├╝me nas─▒l hizmet edece─či belirsiz.

├ľrne─čin belgede ┼ču ifadeler yer al─▒yor:

"├ľnceki y─▒llarda derslik say─▒s─▒, ├Â─čretmen atamas─▒, okulla┼čma, dijital altyap─▒ gibi konularda yap─▒lan niceli─če dair at─▒l─▒mlar─▒, nitelikle tamamlaman─▒n tam vaktidir."[25]

"Bu y├╝zden e─čitim s├╝re├žlerini, sadece biyolojik veya ekonomik tan─▒mlamalara, istatistiksel

verilere ve nicel ba┼čar─▒lara hapsolmaktan kurtar─▒p ontolojisi, epistemolojisi ve etik temelleriyle birlikte ele almak zorunday─▒z."[26]

"G├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒nda itibar edilen ana ak─▒m sistemlerinde h├ókim bak─▒┼č a├ž─▒s─▒, e─čitimi i┼člevsel ├ž─▒kt─▒lar─▒yla de─čerlendirmeye yatk─▒nd─▒r. Bu bak─▒┼č a├ž─▒s─▒n─▒n bir sonucu olarak e─čitimin sorumluluk alan─▒, g├╝ncel gereksinimlerin (mesle─če haz─▒rlama, iyi bir vatanda┼č yeti┼čtirme) kar┼č─▒lanmas─▒yla s─▒n─▒rland─▒r─▒lmakta; insan, b├╝t├╝nc├╝l ve tutarl─▒ bir ontolojik perspektif yerine, y├╝zeysel ve indirgeyici bir yakla┼č─▒mla sadece biyolojik olarak d├╝┼č├╝nen canl─▒, homo biologicus veya homo economicus olarak tan─▒mlanmaktad─▒r."[27]

"T├╝rk toplumunun bilgiyle olan pragmatik ili┼čkisini yeniden d├╝┼č├╝nmesi ve varl─▒k-bilgi dengesini yeniden yap─▒land─▒rmas─▒ ├Ânemlidir. Aksi h├ólde varolu┼ču, sadece maddi varl─▒k d├╝nyas─▒n─▒ tecr├╝be yoluyla anlatmak, tek kanatla u├žmaya ve y├╝kselmeye benzeyen nafile bir ├žabad─▒r. Epistemoloji, bilginin ve e─čitimin ├Âtesinde, irfan─▒ ve maarifi anlamak i├žin de de─čerlidir."[28]

Sunu┼č yaz─▒lar─▒n─▒, E─čitim Felsefesi ve Temel Politikam─▒z b├Âl├╝mlerini okuyup, ─░├žerik ve Uygulama b├Âl├╝m├╝ne geldi─čimizde insan sormadan edemiyor: Nerede o ├žift kanat?

─░├žerik ve Uygulama b├Âl├╝m├╝yle birlikte belgeye oraya kadar hakim olan dil ve mant─▒k de─či┼čiyor, daha teknik bir havaya b├╝r├╝n├╝yor. Bu a┼čamadan sonra pragmatik kayg─▒lar─▒n belgeye daha fazla hakim olmaya ba┼člad─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝yorsunuz; say─▒salla┼čt─▒rmaya, dijital merkezile┼čmeye, ├Âl├žmeye b├╝y├╝k ├Ânem veriliyor. Uzun uzun veri ambarlar─▒, veriye dayal─▒ planlama ve y├Ânetim sistemi, veri denetim birimi, veri bilgilendirme sistemi, veri analizi, ├ževrim i├ži platform, co─črafi bilgi sistemi, ├Â─črenme analiti─či platformu, tasar─▒m-beceri at├Âly├Âleri, ├Â─črenci ba┼čar─▒ izleme ara┼čt─▒rmas─▒, dijital ├Âl├žme-de─čerlendirme, elektronik portfolyo vb. uygulamalar anlat─▒l─▒yor.

Bunlar─▒n yerinde kararlar olup olmamas─▒ ayr─▒ bir konu. E─čitim sistemini teknik a├ž─▒dan g├╝├žlendirmek, verilerin sa─čl─▒kl─▒ ve h─▒zl─▒ bir ┼čekilde toplanmas─▒, ├žok y├Ânl├╝ de─čerlendirme vb. uygulamalar ayr─▒ca tart─▒┼č─▒labilir. Ama bu hedef ve uygulamalarda felsefe nerede? ├çift kanat nas─▒l sa─članacak?

2023 E─čitim Vizyonu belgesinde ├Âzellikle Bakan'─▒n sunu┼č yaz─▒s─▒ ve E─čitim Felsefesi b├Âl├╝mlerindeki ele┼čtirilerin ve iddialar─▒n hem kendi i├žinde kimi ├želi┼čkiler bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒n─▒ hem de i├žerik ve uygulamaya yans─▒mad─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek m├╝mk├╝nd├╝r. Belge, 'ak─▒l-kalp' birlikteli─či,[29] 'f─▒trat',[30] 'akleden kalpler',[31] gibi ─░slami literat├╝re a┼čina kitleleri ok┼čayan kavramlar kullanmas─▒na ve paradigmatik d├Ân├╝┼č├╝m├╝n adresi olarak bu kavramlar─▒ g├Âstermesine ra─čmen i├žerik, uygulama ve hedeflerde bu d├Ân├╝┼č├╝m├╝n nas─▒l olaca─č─▒n─▒ cevaps─▒z b─▒rak─▒yor. Dahas─▒, yukar─▒da da ifade etti─čimiz gibi, uygulamaya gelince belgenin dili ve y├Ânelimi de─či┼čiyor ve daha ├Âncesinde ele┼čtirdi─či zihniyetin pratiklerine daha fazla yer veriyor.


[1] Belgenin tam metnine ┼ču linkten ula┼čabilirsiniz: http://2023vizyonu.meb.gov.tr/
[2] Paradigma kavram─▒ TDK s├Âzl├╝─č├╝nde, "de─čerler dizisi" olarak tan─▒mlan─▒yor. Bilim Felsefecisi Thomas Kuhn'un kullan─▒m─▒n─▒ yayg─▒nla┼čt─▒rd─▒─č─▒ bu kavram, bir problemin g├Âr├╝lmesi ve ├ž├Âz├╝lmesi i├žin dayan─▒lan perspektif, kavramlar, de─čerler ve y├Ântemi i├žeren bir model olarak d├╝┼č├╝n├╝lebilir.
[3] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 8
[4] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 7
[5] Macid Hadduri, ─░slam'da Adalet, Y├Âneli┼č Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1991, s. 272
[6] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 17
[7] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 7
[8] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 8
[9] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 8
[10] Tan─▒l Bora, Cereyanlar, ─░leti┼čim Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 2016, s.103-105
[11] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 10
[12] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 18
[13] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 18
[14] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 18
[15] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 6
[16] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 7
[17] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 7
[18] https://www.egitimreformugirisimi.org/destekciler/
[19] http://www.egitimreformugirisimi.org/wp-content/uploads/2017/03/MebVizyonBelgesi_BilgiNotu.23.11.18.pdf
[20] http://www.egitimreformugirisimi.org/wp-content/uploads/2017/03/MebVizyonBelgesi_BilgiNotu.23.11.18.pdf
[21] http://www.egitimreformugirisimi.org/wp-content/uploads/2017/03/ERG_Egitimde-ve-Egitimle-Toplumsal-Cinsiyet-Esitligi-1.pdf
[22] Not: Parantez i├žinde rakamlar hedeflerin alt─▒ndaki uygulama say─▒lar─▒n─▒ ve toplamlar─▒n─▒ g├Âstermektedir. ├ľ─črenme Analiti─či Ara├žlar─▒yla Veriye Dayal─▒ Y├Ânetim: 2 Hedef (7+4=11); ├ľl├žme Ve De─čerlendirme: 4 Hedef (7+3+9+4=23) ; ─░nsan Kaynaklar─▒n─▒n Geli┼čtirilmesi Ve Y├Ânetimi: 2 hedef (13+8=21); Okullar─▒n Finansman─▒: 1 Hedef (7); 5. Tefti┼č Ve Kurumsal Rehberlik Hizmetleri: 1 Hedef (4); Rehberlik Ve Psikolojik Dan─▒┼čmanl─▒k: 1 Hedef (9); ├ľzel E─čitim: 1 Hedef (7); ├ľzel Yetenek: 3 Hedef (3+4+8=15) ;Yabanc─▒ Dil E─čitimi: 3 Hedef (7+7+7=21); ├ľ─črenme S├╝re├žlerinde Dijital ─░├žerik Ve Beceri Destekli D├Ân├╝┼č├╝m: 2 Hedef (6+5=11); Erken ├çocukluk: 3 Hedef (6+2+3=11); Temel E─čitim: 3 Hedef (11+7+3=21); Orta├Â─čretim: 4 Hedef (8+11+2+4=25); Fen Ve Sosyal Bilimler Liseleri: 2 Hedef (6+5=11); ─░mam Hatip Ortaokullar─▒ Ve Liseleri: 2 Hedef (10+3=13); Mesleki Ve Teknik E─čitim: 7 Hedef (5+7+5+5+2+6+3=33); ├ľzel ├ľ─čretim: 2 Hedef (5+4=9); Hayat Boyu ├ľ─črenme: 1 Hedef (9)
[23] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 33
[24] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 34
[25] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 8
[26] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 8
[27] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 15
[28] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 17
[29] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 7
[30] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 16. Bu arada ┼ču notu da d├╝┼čmekte fayda var. Bu kavram Hac Suresi 46. ayette ge├žmektedir. Belgede ak─▒l ve kalp, ├žift kanat metaforuyla, iki ayr─▒ kavrama/anlay─▒┼ča g├Ânderme yapmak i├žin kullan─▒l─▒yor. Ancak ayet akletme eyleminin mekan─▒ olarak kalbi g├Âsteriyor.
[31] 2023 E─čitim Vizyonu, s. 7